حکم جلب مهریه: اعتبار آن چقدر است؟ (راهنمای کامل)

حکم جلب مهریه از نظر قانونی تا زمان اجرای کامل، پرداخت دین، پذیرش اعسار یا گذشت زوجه معتبر است و تاریخ انقضای مطلق ندارد. این دستور قضایی ابزاری برای الزام زوج به پرداخت مهریه و یکی از ضمانت های اجرایی مهم در نظام حقوقی خانواده به شمار می رود.

مهریه، به عنوان یکی از حقوق مالی زن در عقد نکاح، همواره موضوعی حساس و مهم در دعاوی خانوادگی بوده است. نظام حقوقی ایران، راهکارهای متعددی را برای تضمین وصول این حق در نظر گرفته که یکی از مؤثرترین آن ها، صدور حکم جلب برای زوجی است که از پرداخت مهریه استنکاف می ورزد. درک صحیح از ماهیت، شرایط، مراحل و به ویژه اعتبار این حکم، برای هر دو طرف دعوا – چه زوجه خواهان مهریه و چه زوج بدهکار – حیاتی است. این راهنمای جامع، تمامی ابعاد حقوقی و اجرایی حکم جلب مهریه را تشریح می کند تا مخاطبان با آگاهی کامل از فرآیندها و پیامدهای آن، تصمیم گیری کنند.

۱. مبانی حقوقی حکم جلب مهریه

درک بنیادهای حقوقی حکم جلب مهریه، پیش نیازی برای شناخت ابعاد اجرایی و اعتبار آن است. این بخش به تعریف دقیق این مفهوم و جایگاه آن در قوانین کشور می پردازد.

۱.۱. تعریف حکم جلب مهریه و تمایز آن با احکام کیفری

«حکم جلب مهریه» دستوری است که از سوی مراجع قضایی (دادگاه خانواده یا واحد اجرای احکام) برای بازداشت زوج صادر می شود. این بازداشت با هدف وادار کردن مرد به پرداخت مهریه معوقه انجام می گیرد. ضروری است که حکم جلب مهریه با احکام کیفری محض که در پی ارتکاب جرم و مجازات متهم صادر می شوند، تمایز یابد. در حالی که احکام کیفری به دنبال مجازات فرد بزهکار هستند، حکم جلب مهریه دارای ماهیت حقوقی و مالی است و هدف اصلی آن، ایفای تعهد مالی (پرداخت دین مهریه) و نه مجازات کیفری است. این ابزار قانونی، به زوجه این امکان را می دهد که با اهرم فشار قانونی، زوج را به انجام تعهدات مالی خود وادار سازد.

۱.۲. مهریه در نظام حقوقی ایران: حق شرعی و قانونی زن

مهریه، به محض وقوع عقد نکاح، به ملکیت زن درمی آید و او مالک مطلق آن می شود، خواه عندالمطالبه باشد یا عندالاستطاعه. ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران صراحتاً بیان می دارد: «به محض وقوع عقد، زن مالک مهر می شود و می تواند هر نوع تصرفی که بخواهد در آن بنماید.» این بدان معناست که مهریه یک دین مسلم بر ذمه زوج است و مطالبه آن در هر زمان، حتی در طول زندگی مشترک، حق قانونی و شرعی زوجه محسوب می شود. در صورت عدم پرداخت و عدم توافق بر سر شیوه پرداخت، قانون گذار ابزارهایی از جمله حکم جلب را برای استیفای این حق پیش بینی کرده است.

۲. سقف قانونی ۱۱۰ سکه در حکم جلب مهریه: تحلیل ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده

یکی از مهم ترین تحولات قانونی در زمینه مهریه، تعیین سقف برای ضمانت اجرای حبس و جلب است که در ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱ تبیین شده است. این ماده، نقطه عطفی در دعاوی مهریه محسوب می شود و درک آن برای طرفین دعوا و وکلا ضروری است.

۲.۱. مفهوم سقف ۱۱۰ سکه برای ضمانت اجرای حبس و جلب

ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده مقرر می دارد: «هرگاه مهریه بیش از ۱۱۰ سکه بهار آزادی یا معادل آن باشد، در خصوص مازاد بر ۱۱۰ سکه، صرفاً با اثبات اعسار و تقسیط، امکان حبس زوج منتفی می شود.» این ماده به این معنی است که تا سقف ۱۱۰ سکه بهار آزادی، در صورت عدم پرداخت و عدم اثبات اعسار، امکان صدور حکم جلب و حتی حبس زوج وجود دارد. به عبارت دیگر، ضمانت اجرای کیفری (جلب و حبس) برای مهریه، محدود به ۱۱۰ سکه اول است.

۲.۲. وضعیت مهریه های مازاد بر ۱۱۰ سکه و راه های وصول آن

اگر مهریه تعیین شده بیش از ۱۱۰ سکه باشد، زوجه تنها می تواند برای ۱۱۰ سکه اول از طریق حکم جلب و حبس اقدام کند. برای وصول مبالغ یا سکه های مازاد بر این سقف، زن باید دارایی و اموال منقول یا غیرمنقولی را از زوج شناسایی و به دادگاه معرفی کند تا از طریق توقیف اموال، طلب خود را وصول نماید. در این مرحله، اثبات توانایی مالی زوج برای پرداخت مازاد بر ۱۱۰ سکه ضروری است و در صورت عدم اثبات دارایی، حتی اگر مرد توانایی مالی داشته باشد اما مخفی کرده باشد، امکان جلب و حبس برای مازاد ۱۱۰ سکه وجود ندارد. این شرایط، اهمیت جستجو و شناسایی اموال زوج را برای زوجه ای که مهریه بالایی دارد، دوچندان می کند.

۲.۳. تأثیر بخشنامه ها و رویه های قضایی نوین

بخشنامه ها و رویه های قضایی که از سوی قوه قضاییه صادر می شوند، نقش مهمی در تفسیر و اجرای ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده ایفا می کنند. این بخشنامه ها، گاهی اوقات جزئیات اجرایی و حدود اختیارات قضات را در پرونده های مهریه مشخص می کنند و می توانند بر نحوه صدور و اجرای حکم جلب تأثیر بگذارند. به عنوان مثال، برخی رویه ها بر لزوم بررسی دقیق وضعیت مالی زوج قبل از صدور حکم جلب تأکید دارند تا از حبس بی دلیل افراد معسر جلوگیری شود. پیگیری و اطلاع از آخرین بخشنامه ها و رویه های قضایی برای وکلای متخصص و طرفین دعوا از اهمیت بالایی برخوردار است.

بر اساس ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده، ضمانت اجرای حبس و جلب برای مهریه تا سقف ۱۱۰ سکه بهار آزادی معتبر است. برای مبالغ مازاد، امکان وصول فقط از طریق توقیف اموال زوج و با اثبات توانایی مالی او امکان پذیر است.

۳. اعتبار حکم جلب مهریه: اصول و عوامل مؤثر

یکی از پرسش های اساسی و پرتکرار در خصوص حکم جلب مهریه، مربوط به مدت اعتبار آن است. برخلاف تصور عمومی، حکم جلب مهریه دارای تاریخ انقضای مطلق نیست، اما عوامل متعددی بر اعتبار و قابلیت اجرایی آن تأثیر می گذارند.

۳.۱. عدم انقضای مطلق: اعتبار تا زمان اجرای کامل یا لغو قانونی

حکم جلب مهریه، مانند بسیاری از احکام حقوقی، تا زمانی که به طور کامل اجرا نشده، دین پرداخت نشده، یا به صورت قانونی لغو نگردیده باشد، به خودی خود تاریخ انقضا ندارد. به عبارت دیگر، این حکم تا زمان حصول یکی از موارد ذیل معتبر باقی می ماند:

• پرداخت کامل مهریه یا اقساط معوق آن توسط زوج.
• صدور قرار توقف عملیات اجرایی یا پذیرش دادخواست اعسار زوج از پرداخت مهریه.
• گذشت و رضایت زوجه نسبت به مهریه یا توقف اجرای حکم.
• فوت زوج.

این بدان معناست که یک حکم جلب صادر شده می تواند برای مدت طولانی، حتی سال ها، معتبر باشد مگر اینکه یکی از شرایط فوق رخ دهد.

۳.۲. محدودیت های زمانی و مکانی در اجرای عملی حکم جلب

اگرچه حکم جلب مهریه تاریخ انقضای مطلق ندارد، اما اجرای عملی آن تابع محدودیت های زمانی و مکانی خاصی است که در برگه های جلب درج می شود و ضابطین قضایی ملزم به رعایت آن هستند:

1. مدت زمان قید شده در برگه جلب: معمولاً در برگه حکم جلب یک ماه یا مدت زمان مشخصی برای اعتبار اجرایی آن قید می شود. پس از پایان این مدت، زوجه یا وکیل او باید با مراجعه مجدد به مرجع قضایی صادرکننده حکم، درخواست تمدید اعتبار آن را ارائه دهند. تمدید حکم جلب مهریه به دفعات قابل انجام است.
2. محدودیت زمانی روزانه: طبق اصول آیین دادرسی، اجرای حکم جلب به طور معمول فقط در ساعات اداری و در طول روز (از طلوع آفتاب تا غروب آفتاب) مجاز است، مگر اینکه مقام قضایی صادرکننده حکم به دلایل موجه، اجازه اجرای آن در ساعات غیر اداری یا شب را صادر کرده باشد.
3. محدودیت حوزه قضایی: حکم جلب صادره، تنها در حوزه قضایی دادگاه صادرکننده آن اعتبار دارد. اگر زوج به حوزه قضایی دیگری نقل مکان کرده باشد، زوجه باید درخواست جلب سیار یا نیابت قضایی را از دادگاه صادرکننده حکم اولیه درخواست کند تا امکان اجرای آن در حوزه قضایی دیگر فراهم شود.

۳.۳. عوامل پایان دهنده اعتبار عملی حکم جلب

همانطور که ذکر شد، اعتبار عملی حکم جلب مهریه می تواند تحت تأثیر عوامل مختلفی به پایان برسد. شناخت این عوامل برای هر دو طرف پرونده حیاتی است:

• پرداخت کامل مهریه یا اقساط معوق: با پرداخت بدهی مهریه به صورت کامل یا پرداخت اقساط معوق و به روز شدن پرداخت ها، مبنای قانونی برای جلب از بین می رود.
• صدور و پذیرش دادخواست اعسار: در صورتی که زوج دادخواست اعسار (ناتوانی مالی) ارائه دهد و این دادخواست توسط دادگاه پذیرفته شود، حکم جلب لغو شده و مهریه به صورت قسطی پرداخت خواهد شد.
• صلح و سازش یا گذشت زوجه: اگر زوجه با زوج به سازش برسد و از ادامه پیگیری حکم جلب صرف نظر کند یا کلاً از مهریه خود گذشت نماید، حکم جلب لغو می شود.
• فوت زوج: با فوت زوج، دین مهریه از ترکه او قابل مطالبه است، اما حکم جلب او به دلیل فوت، بلااثر می شود.

۴. شرایط اساسی برای صدور حکم جلب مهریه

صدور حکم جلب مهریه یک فرآیند خودکار نیست و مستلزم احراز شرایط قانونی خاصی است. عدم وجود هر یک از این شرایط می تواند منجر به رد درخواست جلب شود.

۴.۱. وجود حکم قطعی و اجراییه مهریه

اولین و مهم ترین شرط برای صدور حکم جلب مهریه، این است که زوجه باید دارای یک حکم قطعی از دادگاه خانواده مبنی بر محکومیت زوج به پرداخت مهریه باشد. این حکم قطعی به معنای آن است که تمامی مراحل واخواهی، تجدیدنظر و در صورت لزوم، فرجام خواهی طی شده و رأی نهایی صادر گردیده است. پس از قطعیت حکم، زوجه باید درخواست صدور اجراییه را از واحد اجرای احکام دادگاه یا اجرای ثبت (در صورت مطالبه از طریق ثبت) بنماید. اجراییه سندی است که به زوج ابلاغ می شود و او را ملزم به پرداخت مهریه در مهلت قانونی مشخص می کند.

۴.۲. مهلت قانونی پس از ابلاغ و عدم پرداخت یا اعسار

پس از ابلاغ اجراییه به زوج، او معمولاً یک مهلت قانونی (معمولاً ۱۰ تا ۳۰ روز) برای پرداخت مهریه یا ارائه دادخواست اعسار دارد. اگر زوج در این مهلت قانونی، اقدامی برای پرداخت مهریه نکند، یا دادخواست اعسار ارائه ندهد، یا دادخواست اعسار او رد شود، زوجه می تواند درخواست صدور حکم جلب را به واحد اجرای احکام مدنی ارائه دهد. در صورتی که زوج در این مدت به هر نحوی از پرداخت مهریه یا حتی ارائه درخواست اعسار خودداری کند، دادگاه زمینه را برای صدور حکم جلب او فراهم می بیند.

۴.۳. تعیین نوع مهریه: عندالمطالبه یا عندالاستطاعه

نوع مهریه (عندالمطالبه یا عندالاستطاعه) نیز در شرایط صدور حکم جلب تأثیرگذار است:

• مهریه عندالمطالبه: در این نوع مهریه، زن در هر زمان که بخواهد می تواند مهریه خود را مطالبه کند و زوج مکلف به پرداخت فوری آن است. در صورت عدم پرداخت، شرایط برای صدور حکم جلب سریع تر فراهم می شود.
• مهریه عندالاستطاعه: در این حالت، وصول مهریه مشروط به توانایی مالی زوج است. برای صدور حکم جلب برای مهریه عندالاستطاعه، ابتدا باید استطاعت مالی زوج برای پرداخت مهریه در دادگاه اثبات شود. یعنی زوجه باید ثابت کند که زوج توانایی پرداخت مهریه را دارد اما از آن امتناع می کند. تا زمانی که این استطاعت مالی احراز نشود، امکان صدور حکم جلب وجود ندارد. این امر معمولاً با شناسایی و معرفی اموال زوج صورت می گیرد.

۵. مراحل گام به گام دریافت حکم جلب مهریه

دریافت حکم جلب مهریه یک فرآیند حقوقی مرحله ای است که نیازمند پیگیری دقیق و رعایت ضوابط قانونی است. در ادامه، این مراحل به تفصیل شرح داده می شوند:

۵.۱. مطالبه مهریه: از ثبت تا دادگاه خانواده

ابتدا، زوجه برای مطالبه مهریه خود دو مسیر اصلی پیش رو دارد:

1. مراجعه به اداره ثبت: زوجه می تواند با مراجعه به دفترخانه رسمی ازدواج که عقد در آن ثبت شده، درخواست صدور اجراییه ثبتی برای مهریه را بنماید. اداره ثبت، پس از ابلاغ اجراییه به زوج، اقدام به شناسایی و توقیف اموال وی می کند. در صورتی که اداره ثبت نتواند در مهلت قانونی (معمولاً شش ماه) مهریه را وصول کند یا اموالی از زوج شناسایی نشود، گواهی لازم را به زوجه می دهد.
2. مراجعه به دادگاه خانواده: با داشتن گواهی اداره ثبت یا مستقیماً از ابتدا، زوجه می تواند دادخواست مطالبه مهریه را از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی به دادگاه خانواده ارائه دهد. پس از تشکیل جلسات دادرسی و بررسی مدارک و دفاعیات طرفین، دادگاه رأی به محکومیت زوج به پرداخت مهریه صادر می کند. این رأی باید قطعی شود.

۵.۲. فرآیند صدور اجراییه و ابلاغ آن

پس از قطعی شدن حکم دادگاه مبنی بر محکومیت زوج به پرداخت مهریه، زوجه باید از واحد اجرای احکام دادگاه (یا اجرای ثبت در مسیر ثبتی) درخواست صدور اجراییه کند. این اجراییه به زوج ابلاغ می شود و او معمولاً یک مهلت ۱۰ تا ۳۰ روزه برای پرداخت مهریه یا ارائه دادخواست اعسار از پرداخت آن دارد. ابلاغ صحیح اجراییه به زوج، از اهمیت بالایی برخوردار است، زیرا مبنای مهلت های قانونی بعدی و اقدام برای حکم جلب خواهد بود.

۵.۳. درخواست صدور حکم جلب از واحد اجرای احکام

چنانچه پس از پایان مهلت قانونی ابلاغ اجراییه، زوج مهریه را پرداخت نکرده باشد، دادخواست اعسار او پذیرفته نشده باشد، یا اصلاً دادخواستی ارائه نکرده باشد، زوجه می تواند با مراجعه به واحد اجرای احکام مدنی دادگاهی که حکم قطعی را صادر کرده است، درخواست صدور حکم جلب زوج را بنماید. در این مرحله، ارائه مدارک زیر الزامی است:

• رأی قطعی دادگاه
• اجراییه صادره و گواهی ابلاغ آن
• مدارک هویتی زوجه
• وکالت نامه (در صورت وجود وکیل)
• گواهی رد دادخواست اعسار زوج (در صورت ارائه و رد آن)

واحد اجرای احکام پس از بررسی مدارک و احراز شرایط قانونی، دستور جلب را صادر می کند.

۵.۴. اجرای حکم جلب توسط ضابطین قضایی

حکم جلب صادره به ضابطین قضایی (کلانتری یا پاسگاه انتظامی) ارسال می شود. زوجه یا وکیل او می تواند با در دست داشتن اصل حکم جلب و مدارک هویتی خود، به کلانتری مربوطه مراجعه کرده و با معرفی زوج، درخواست اجرای حکم را داشته باشد. ضابطین قضایی موظفند با رعایت ضوابط قانونی و محدودیت های زمانی و مکانی (که پیشتر ذکر شد)، نسبت به جلب زوج اقدام کرده و او را به زندان معرفی نمایند. مدت حبس زوج تا زمان پرداخت مهریه، یا توافق با زوجه، یا پذیرش اعسار از سوی دادگاه ادامه خواهد داشت.

۶. حکم جلب سیار مهریه: کارکردها و ضوابط اجرایی

در برخی موارد که زوج برای فرار از پرداخت مهریه اقدام به اختفا یا متواری شدن می کند، زوجه می تواند درخواست صدور حکم جلب سیار را داشته باشد. این نوع حکم جلب، کارکرد و شرایط خاص خود را دارد.

۶.۱. تعریف و تفاوت آن با حکم جلب عادی

«حکم جلب سیار» نوع خاصی از دستور قضایی است که به ضابطین امکان می دهد بدون نیاز به محدودیت های مکانی خاص، در هر زمان و مکانی که زوج مشاهده شود، او را بازداشت کرده و به اجرای احکام معرفی کنند. تفاوت اصلی آن با حکم جلب عادی در این است که در حکم جلب عادی، معمولاً آدرس مشخصی برای جلب قید می شود و حوزه اجرای آن محدودتر است. اما در جلب سیار، هدف بازداشت فرد متواری یا مخفی شده است، لذا دایره اجرای آن وسیع تر بوده و زمان و مکان مشخصی برای جلب وجود ندارد.

۶.۲. شرایط خاص صدور جلب سیار

صدور حکم جلب سیار به سادگی انجام نمی شود و مستلزم احراز شرایط خاصی توسط مقام قضایی است. مهم ترین این شرایط عبارتند از:

• قطعی بودن محکومیت و ابلاغ اجراییه: مانند جلب عادی، باید حکم پرداخت مهریه قطعی و اجراییه به زوج ابلاغ شده باشد.
• فرار یا اختفای زوج: باید به نحو مقتضی (مثلاً با ارائه گزارش کلانتری مبنی بر عدم حضور در آدرس های مشخص، یا شهادت شهود) برای دادگاه محرز شود که زوج برای فرار از پرداخت مهریه و اجرای حکم، اقدام به اختفا یا متواری شدن کرده و آدرس مشخصی از او در دسترس نیست.
• درخواست صریح زوجه یا وکیل: زوجه یا وکیل او باید با ذکر دلایل و مستندات مربوط به فرار یا اختفا، درخواست صدور حکم جلب سیار را به مرجع قضایی ارائه دهند.
• عدم پرداخت مهریه یا اقساط و عدم اثبات اعسار: همچنان شرط عدم پرداخت مهریه و عدم پذیرش اعسار، باید وجود داشته باشد.

۶.۳. اعتبار و شیوه اجرای جلب سیار

مدت اعتبار حکم جلب سیار نیز مانند جلب عادی، معمولاً یک ماه است و در صورت عدم موفقیت در جلب، قابل تمدید خواهد بود. این حکم در حوزه قضایی صادرکننده آن اعتبار دارد، مگر در موارد خاص و با هماهنگی قضایی بین حوزه های مختلف. در برگه حکم جلب سیار معمولاً قید می شود: «به محض مشاهده محکوم علیه، نسبت به بازداشت وی اقدام شود.» این ویژگی به ضابطین نیروی انتظامی این اختیار را می دهد که در هر مکان و هر زمانی که با زوج مواجه شدند، او را بازداشت کرده و به واحد اجرای احکام معرفی کنند. معمولاً در پرونده هایی که نگرانی از خروج از کشور یا پنهان شدن جدی است، جلب سیار همراه با ممنوع الخروجی زوج صادر می شود.

۷. اعسار مهریه: سپر دفاعی زوج و تأثیر آن بر جلب

دادخواست اعسار، یکی از مهم ترین راهکارهای قانونی برای زوجینی است که توانایی پرداخت فوری و یکجای مهریه را ندارند. پذیرش اعسار می تواند پیامدهای مهمی بر وضعیت حکم جلب مهریه داشته باشد.

۷.۱. مفهوم حقوقی اعسار و مستثنیات دین

«اعسار» در اصطلاح حقوقی به معنای ناتوانی مالی فرد در پرداخت دیون خود به صورت یکجا، بدون لطمه زدن به زندگی ضروری و آبرومندانه است. زوجی که محکوم به پرداخت مهریه شده است، در صورتی که توانایی مالی کافی برای پرداخت کامل مهریه (حتی تا سقف ۱۱۰ سکه) را به صورت دفعی نداشته باشد، می تواند دادخواست اعسار از پرداخت مهریه را به دادگاه ارائه دهد. در این راستا، مفهوم «مستثنیات دین» نیز اهمیت می یابد؛ مستثنیات دین شامل اموالی است که به موجب قانون، برای ادامه زندگی ضروری مدیون و افراد تحت تکفل او لازم و غیرقابل توقیف محسوب می شود (مانند منزل مسکونی متناسب با شأن، اثاثیه ضروری منزل، ابزار کار، و مقداری وجه نقد برای امرار معاش). این اموال حتی در صورت اعسار نیز قابل توقیف نیستند.

۷.۲. مدارک و مراحل اثبات اعسار

ارائه دادخواست اعسار نیازمند طی مراحل قانونی و ارائه مدارک مستند است تا دادگاه بتواند وضعیت مالی زوج را به درستی ارزیابی کند. مهم ترین مدارک و مراحل عبارتند از:

1. دادخواست اعسار: زوج باید دادخواست اعسار از پرداخت مهریه را به دادگاه خانواده ارائه دهد.
2. لیست اموال: ارائه فهرستی کامل و صادقانه از تمامی اموال، دارایی ها، بدهی ها، و درآمدهای زوج.
3. استشهاد محلی: ارائه استشهادنامه از چهار نفر معتمد که از وضعیت مالی زوج اطلاع دارند و تأیید می کنند که او توانایی پرداخت فوری مهریه را ندارد.
4. لیست حساب های بانکی: ارائه اطلاعات و ریزگردش حساب های بانکی زوج.
5. گواهی کار و میزان درآمد: مدارکی دال بر میزان حقوق، درآمد و شغل زوج.

دادگاه پس از بررسی این مستندات و در صورت لزوم، تحقیق محلی، در خصوص پذیرش اعسار و نحوه تقسیط مهریه تصمیم گیری خواهد کرد.

۷.۳. آثار پذیرش اعسار بر حکم جلب و قسط بندی مهریه

پذیرش دادخواست اعسار زوج توسط دادگاه، پیامدهای مهمی بر روند اجرای حکم مهریه و به ویژه حکم جلب دارد:

• رفع حکم جلب و حبس: در صورت پذیرش اعسار، حکم جلب صادره علیه زوج لغو شده و در صورت حبس، او فوراً آزاد می شود.
• قسط بندی مهریه: دادگاه مهریه را بر اساس توانایی مالی زوج، به صورت اقساط ماهانه یا دوره ای قسط بندی می کند. زوج ملزم است طبق برنامه قسط بندی، مهریه را پرداخت کند.
• جلب مجدد در صورت عدم پرداخت اقساط: اگر زوج از پرداخت اقساط مهریه که توسط دادگاه تعیین شده است، خودداری کند، زوجه می تواند مجدداً برای اقساط معوق، درخواست صدور حکم جلب او را مطرح نماید. بنابراین، اعسار به معنای نفی پرداخت مهریه نیست، بلکه تنها شیوه پرداخت را تغییر می دهد.

۸. مدت زمان حبس مهریه و راهکارهای آزادی

پرسش درباره مدت زمان حبس مهریه، یکی از دغدغه های اصلی زوجین است. این بخش به این پرسش پاسخ می دهد و راه های قانونی برای خروج از حبس را تبیین می کند.

۸.۱. عدم وجود سقف زمانی مشخص برای حبس مهریه

بر خلاف بسیاری از جرایم کیفری که دارای سقف زمانی مشخص برای حبس هستند، در خصوص بدهی مهریه، مدت زمان ثابت و مشخصی برای حبس تعیین نشده است. به این معنا که زوج تا زمانی که دین مهریه را (در صورت عدم اعسار و یا در سقف ۱۱۰ سکه) پرداخت نکند، یا رضایت زوجه را جلب ننماید، یا دادخواست اعسار او پذیرفته نشود، در حبس باقی می ماند. این وضعیت ممکن است از چند روز تا ماه ها و حتی سال ها به طول انجامد، مگر اینکه یکی از راه های قانونی آزادی محقق شود. بنابراین، حبس مهریه بیشتر جنبه بازدارندگی و اجبار به ایفای تعهد دارد تا مجازات به معنای مطلق.

۸.۲. راه های قانونی برای خروج از حبس (پرداخت، اعسار، رضایت)

برای زوجی که به دلیل عدم پرداخت مهریه در حبس به سر می برد، چندین راهکار قانونی برای آزادی وجود دارد:

1. پرداخت کامل مهریه یا اقساط معوق: اگر زوج بتواند مهریه را به صورت کامل (یا ۱۱۰ سکه اول در صورت مطالبه بیشتر) یا اقساط معوقه تعیین شده توسط دادگاه را پرداخت کند، می تواند آزاد شود. پس از پرداخت و ارائه رسید به واحد اجرای احکام، دستور آزادی صادر می گردد.
2. پذیرش اعسار و قسط بندی مهریه: همانطور که قبلاً ذکر شد، اگر زوج دادخواست اعسار ارائه داده باشد و این دادخواست توسط دادگاه پذیرفته شود، حکم حبس لغو شده و مهریه به صورت قسط بندی پرداخت می شود.
3. صلح و سازش یا گذشت زوجه: در هر مرحله ای از پرونده، اگر زوجه با زوج به سازش برسد و از ادامه پیگیری و حبس او رضایت دهد، با امضای صورت جلسه صلح یا ارائه رضایت نامه رسمی به دادگاه، زوج از حبس آزاد خواهد شد. این یکی از شایع ترین راه های آزادی است.
4. وثیقه گذاشتن (در شرایط خاص): در برخی موارد و با نظر مقام قضایی، زوج می تواند با تودیع وثیقه ملکی یا بانکی، به صورت موقت از حبس آزاد شود، مشروط بر اینکه شرایط خاصی برای این امر فراهم باشد و هدف از آن، حضور در جلسات رسیدگی یا فراهم آوردن شرایط پرداخت دین باشد.
5. فوت زوج: با فوت زوج، حکم حبس بلااثر می شود.

۹. توقیف اموال در کنار حکم جلب: مستثنیات دین

در کنار حکم جلب، زوجه می تواند برای وصول مهریه خود اقدام به توقیف اموال زوج نیز نماید. اما همه اموال قابل توقیف نیستند و قانون استثنائاتی را در این خصوص قائل شده است.

۹.۱. معرفی اموال قابل توقیف (ممنوع الخروجی)

زوجه می تواند پس از صدور اجراییه، از واحد اجرای احکام تقاضا کند تا اموال زوج را شناسایی و توقیف نماید. اموال قابل توقیف شامل هرگونه مال منقول (مانند حساب های بانکی، خودرو، سهام، وجه نقد) و غیرمنقول (مانند ملک، زمین) می شود که به نام زوج باشد. فرآیند شناسایی اموال معمولاً با استعلام از مراجع ذیربط مانند بانک مرکزی (برای حساب ها)، راهور ناجا (برای خودرو)، اداره ثبت اسناد و املاک (برای ملک) صورت می گیرد. علاوه بر توقیف اموال، زوجه می تواند درخواست ممنوع الخروجی زوج را نیز بنماید تا از خروج او از کشور و فرار از پرداخت دین جلوگیری شود. ممنوع الخروجی ابزاری قدرتمند برای تحت فشار قرار دادن زوج و تسریع در پرداخت مهریه است.

۹.۲. تبیین مفهوم و مصادیق مستثنیات دین

«مستثنیات دین» شامل اموالی است که به موجب قانون، حتی در صورت محکومیت به پرداخت دین (مانند مهریه)، نمی توان آن ها را توقیف کرد. هدف از این قانون، حفظ حداقل های زندگی آبرومندانه برای مدیون و خانواده او است تا پس از پرداخت دین، دچار فقر مطلق نشود. مهم ترین مصادیق مستثنیات دین عبارتند از:

• منزل مسکونی: تنها منزل مسکونی که عرفاً در شأن مدیون و افراد تحت تکفل او باشد.
• اثاثیه ضروری زندگی: اسباب و اثاثیه منزل که برای زندگی ضروری است و در شأن مدیون باشد.
• ابزار و وسایل کار: ابزار و آلاتی که برای امرار معاش و کسب شغل مدیون ضروری است.
• مقدار معینی از وجه نقد: مبلغی که برای امرار معاش مدیون و افراد تحت تکفل او برای مدت معینی لازم باشد.
• خوراک و پوشاک: آذوقه و پوشاک ضروری مدیون و افراد تحت تکفل او.
• تجهیزات پزشکی: کتب، ابزار علمی و تحقیقاتی، و وسایل کمک پزشکی ضروری.

تشخیص مصادیق مستثنیات دین با قاضی پرونده است و او با توجه به عرف، شأن مدیون و تعداد افراد تحت تکفل او تصمیم گیری می کند. بنابراین، زوجه نمی تواند انتظار داشته باشد تمامی اموال زوج توقیف شود و همواره این محدودیت های قانونی وجود خواهد داشت.

۱۰. اعتراض و لغو حکم جلب مهریه: حقوق زوج

زوج نیز در فرآیند مطالبه مهریه و صدور حکم جلب، از حقوقی برخوردار است که می تواند با استفاده از آن ها به رأی دادگاه اعتراض کرده یا حکم جلب را لغو نماید.

۱۰.۱. طرق اعتراض به رأی دادگاه و اجراییه

زوج می تواند در مراحل مختلف پرونده مهریه، نسبت به تصمیمات قضایی اعتراض کند:

• اعتراض به رأی بدوی: اگر حکم دادگاه بدوی صادر شده باشد، زوج می تواند در مهلت قانونی (معمولاً ۲۰ روز برای افراد مقیم ایران)، درخواست تجدیدنظرخواهی به دادگاه تجدیدنظر استان را ارائه دهد.
• واخواهی: اگر رأی دادگاه به صورت غیابی (بدون حضور زوج در جلسات دادگاه) صادر شده باشد، زوج می تواند در مهلت قانونی (معمولاً ۲۰ روز) نسبت به آن «واخواهی» کند تا پرونده مجدداً در همان دادگاه رسیدگی شود.
• فرجام خواهی: در موارد خاص و با شرایط قانونی، امکان فرجام خواهی از آرای دادگاه تجدیدنظر در دیوان عالی کشور وجود دارد.
• اعتراض به اجراییه:اگر زوج به نحوه صدور یا ابلاغ اجراییه اعتراض داشته باشد، می تواند در مهلت قانونی به واحد صادرکننده اجراییه یا دادگاه شکایت کند.

این اعتراضات می تواند منجر به توقف موقت یا حتی لغو اجراییه و حکم جلب شود تا زمانی که به اعتراض رسیدگی شود.

۱۰.۲. شرایط لغو عملی حکم جلب (پرداخت، رضایت، اعسار)

لغو حکم جلب مهریه، به معنای خاتمه یافتن اثر اجرایی آن است. این لغو می تواند در شرایط ذیل صورت گیرد:

• پرداخت دین: با پرداخت کامل مهریه یا اقساط معوقه، موجبات صدور و اجرای حکم جلب از بین می رود و حکم جلب لغو می شود.
• رضایت زوجه: زوجه می تواند در هر زمان، با مراجعه به واحد اجرای احکام یا دفتر اسناد رسمی و امضای رضایت نامه، از ادامه پیگیری حکم جلب صرف نظر کند که این امر منجر به لغو حکم جلب خواهد شد.
• پذیرش اعسار: همانطور که پیش تر توضیح داده شد، در صورت ارائه دادخواست اعسار توسط زوج و پذیرش آن از سوی دادگاه، حکم جلب لغو می شود و مهریه قسط بندی خواهد شد.
• فوت زوج: حکم جلب با فوت زوج لغو می شود و زوجه باید مهریه را از ترکه متوفی مطالبه کند.
• تودیع وثیقه: در برخی موارد، با اجازه دادگاه، زوج می تواند با تودیع وثیقه (مانند سند ملک یا ضمانت نامه بانکی) از حبس آزاد شده و حکم جلب نیز موقتاً لغو می شود تا بتواند به تعهدات خود عمل کند.

۱۱. اهمیت مشاوره با وکیل متخصص در پرونده مهریه

پیچیدگی های حقوقی پرونده های مهریه، به ویژه در مورد حکم جلب و اعتبار آن، ضرورت بهره گیری از مشاوره و خدمات وکیل متخصص را بیش از پیش نمایان می سازد. وکیل می تواند نقش تعیین کننده ای در موفقیت یا شکست یک پرونده داشته باشد.

۱۱.۱. تسریع و دقت در فرآیندهای حقوقی

وکیل متخصص با آگاهی کامل از قوانین، رویه های قضایی و جزئیات اداری، می تواند فرآیند مطالبه مهریه و اخذ حکم جلب را به طور قابل توجهی تسریع بخشد و از بروز اشتباهات احتمالی که ممکن است باعث اتلاف وقت و هزینه شود، جلوگیری کند. یک وکیل باتجربه می داند چه مدارکی نیاز است، چگونه دادخواست ها را تنظیم کند، و در کدام مراحل باید حضور فعال داشته باشد. این امر به ویژه در پرونده هایی که نیاز به پیگیری های متعدد در دادگاه و اجرای احکام است، اهمیت دوچندانی پیدا می کند.

۱۱.۲. راهنمایی در انتخاب استراتژی مناسب (جلب، توقیف، اعسار)

تصمیم گیری در مورد اینکه آیا باید به دنبال حکم جلب بود، اموال زوج را توقیف کرد، یا به دادخواست اعسار پاسخ داد، نیازمند تحلیل دقیق شرایط هر پرونده است. وکیل متخصص می تواند با بررسی جامع وضعیت مالی زوج، نوع مهریه، و سایر شرایط حقوقی، بهترین استراتژی را برای زوجه (جهت وصول مهریه) یا برای زوج (جهت دفاع و اعسار) ارائه دهد. به عنوان مثال، در برخی موارد توقیف اموال مؤثرتر از جلب است و در مواردی دیگر، طرح دادخواست اعسار می تواند از حبس زوج جلوگیری کند. وکیل با ارائه مشاوره تخصصی، به موکل خود کمک می کند تا بهترین و کم هزینه ترین مسیر را انتخاب کند.

سوالات متداول

آیا حکم جلب مهریه قابل اعتراض است؟

بله، حکم جلب مهریه به صورت مستقیم قابل اعتراض نیست اما زوج می تواند نسبت به رأی قطعی دادگاه یا اجراییه مهریه اعتراض کند که این اعتراض می تواند منجر به توقف یا لغو حکم جلب شود.

اگر مرد اموالش را به نام افراد دیگر زده باشد، امکان جلب وجود دارد؟

اگر انتقال اموال به قصد فرار از پرداخت مهریه و پس از تعلق مهریه صورت گرفته باشد، زوجه می تواند با اثبات صوری بودن معامله و طرح دعوای ابطال معامله به قصد فرار از دین، اقدام به توقیف آن اموال کند. در صورت عدم پرداخت و عدم اثبات اعسار، حکم جلب نیز برای ۱۱۰ سکه اول قابل اجراست.

آیا جلب مهریه در دوران عقد امکان پذیر است؟

بله، مهریه به محض جاری شدن عقد نکاح به ملکیت زن در می آید و زن می تواند آن را در دوران عقد نیز مطالبه کند. در صورت عدم پرداخت و احراز شرایط قانونی، امکان صدور حکم جلب مهریه در دوران عقد نیز وجود دارد.

برای مهریه عندالاستطاعه هم حکم جلب صادر می شود؟

برای مهریه عندالاستطاعه، ابتدا باید استطاعت مالی مرد برای دادگاه اثبات شود. پس از اثبات استطاعت مالی و عدم پرداخت، امکان صدور حکم جلب (تا سقف ۱۱۰ سکه) وجود خواهد داشت.

هزینه گرفتن حکم جلب مهریه چقدر است؟

صدور خود حکم جلب مهریه معمولاً هزینه جداگانه و مستقیمی ندارد، اما هزینه های دادرسی مربوط به طرح دعوای مطالبه مهریه، صدور اجراییه و در صورت لزوم، حق الوکاله وکیل باید پرداخت شود.

آیا زن می تواند بعد از جلب، مرد را ممنوع الخروج کند؟

بله، زن می تواند همزمان با درخواست جلب یا پس از آن، درخواست ممنوع الخروجی مرد را نیز از واحد اجرای احکام داشته باشد تا از خروج او از کشور جلوگیری شود.

اگر مرد از کشور خارج شود، چگونه می توان او را جلب کرد؟

در صورتی که مرد از کشور خارج شود، امکان جلب او در داخل کشور وجود ندارد. در این شرایط، زن می تواند درخواست ممنوع الخروجی او را صادر کند تا در صورت بازگشت به کشور، بازداشت شود. پیگیری در خارج از کشور از طریق مراجع قضایی بین المللی بسیار دشوار و پرهزینه است.

جلب مهریه در چه ساعاتی از شبانه روز انجام می شود؟

معمولاً جلب مهریه در ساعات اداری و از طلوع تا غروب آفتاب انجام می شود. مگر اینکه مقام قضایی به دلایل خاص، اجازه اجرای حکم در ساعات غیر اداری یا شب را صادر کرده باشد.

آیا حکم جلب مهریه بعد از طلاق هم قابل اجراست؟

بله، مهریه حق مالی زن است که با طلاق از بین نمی رود. حتی پس از طلاق، زن می تواند برای مطالبه مهریه و در صورت عدم پرداخت و احراز شرایط قانونی، برای اخذ حکم جلب زوج سابق خود اقدام کند.

بعد از پذیرش اعسار، آیا باز هم می توان مرد را جلب کرد؟

پس از پذیرش اعسار، حکم جلب اولیه لغو می شود و مهریه قسط بندی می گردد. اما اگر مرد از پرداخت اقساط تعیین شده توسط دادگاه امتناع کند، زوجه می تواند مجدداً برای اقساط معوقه، درخواست صدور حکم جلب او را مطرح نماید.

نتیجه گیری

حکم جلب مهریه، به عنوان یکی از ابزارهای قدرتمند قانونی برای استیفای حقوق مالی زنان، نقش حیاتی در پرونده های خانواده ایفا می کند. اعتبار این حکم، برخلاف تصور رایج، محدود به تاریخ انقضای مطلق نیست و تا زمان اجرای کامل، پرداخت دین، پذیرش اعسار، یا رضایت زوجه معتبر باقی می ماند. با این حال، اجرای عملی آن تابع محدودیت های زمانی و مکانی خاصی است که باید به دقت رعایت شوند.

درک صحیح از سقف ۱۱۰ سکه برای ضمانت اجرای حبس، شرایط لازم برای صدور حکم جلب عادی و سیار، فرآیندهای گام به گام، و همچنین راهکارهای دفاعی مانند دادخواست اعسار، برای تمامی افراد درگیر در این مسائل ضروری است. پیچیدگی های حقوقی و اداری این فرآیندها، لزوم بهره گیری از مشاوره وکلای متخصص را دوچندان می کند تا از اتلاف وقت و هزینه جلوگیری شود و حقوق هر دو طرف به درستی رعایت گردد. آگاهی دقیق از این جنبه ها، به زوجه کمک می کند تا با اطمینان بیشتری حقوق خود را پیگیری کند و زوج نیز با شناخت تکالیف و حقوق خود، از پیامدهای ناخواسته قانونی در امان بماند.