آیا مرد از مهریه زن ارث می برد

بله، مرد از مهریه زن ارث می برد، اما این امر تحت شرایط و ضوابط حقوقی خاصی صورت می گیرد که بر اساس قوانین ارث جمهوری اسلامی ایران تعیین می شود. مهریه به محض وقوع عقد نکاح، جزء اموال زن محسوب شده و پس از فوت او نیز همانند سایر دارایی ها، به ورثه قانونی وی منتقل می شود. سهم الارث شوهر از مهریه زن متوفی، بسته به وجود یا عدم وجود فرزند برای متوفی، متفاوت خواهد بود.

مهریه به عنوان یک حق مالی مسلم برای زن، از مهم ترین جنبه های حقوقی در زندگی مشترک به شمار می رود. در نظام حقوقی ایران، به محض وقوع عقد نکاح، زن مالک مهریه می شود و این حق، صرف نظر از دریافت یا عدم دریافت آن در طول زندگی، همواره برای او محفوظ است. با فوت زن، این حق مالی از بین نمی رود و به عنوان بخشی از ترکه متوفی، به ورثه قانونی او منتقل می گردد. در این میان، پرسش اساسی این است که آیا شوهر نیز می تواند از این حق مالی ارث ببرد و سهم او چقدر خواهد بود؟ شناخت دقیق این سازوکار حقوقی برای تمامی افراد، به ویژه ورثه و افراد درگیر با مسائل مربوط به ترکه، ضروری است.

مبانی حقوقی مهریه و ارث

برای درک صحیح نحوه ارث بری شوهر از مهریه زن، ابتدا باید به مبانی و تعاریف حقوقی مهریه و ارث پرداخت. این اصول، چارچوب قانونی لازم برای تحلیل موضوع را فراهم می آورند.

مهریه چیست و مالکیت زن بر آن از چه زمانی آغاز می شود؟

مهریه، که در اصطلاح فقهی و حقوقی به آن «صداق» یا «مهر» نیز گفته می شود، مالی است که مرد در زمان عقد نکاح به زن می پردازد یا بر ذمه خود می گیرد. این مال می تواند به صورت وجه نقد، سکه، طلا، املاک، منافع یا حتی آموزش یک هنر و صنعت باشد؛ مشروط بر آنکه ارزش مالی داشته و قابلیت تملک و انتقال را دارا باشد. بر اساس ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، به مجرد عقد، زن مالک مهر می شود و می تواند هر نوع تصرفی که بخواهد در آن بنماید.

این ماده قانونی صراحتاً بیان می کند که مالکیت زن بر مهریه، از لحظه جاری شدن صیغه عقد محقق می شود، نه پس از دخول یا در زمان طلاق. بنابراین، مهریه از لحظه عقد، وارد دارایی های زن شده و جزء اموال و حقوق مالی او تلقی می گردد. در صورت فوت زن، مهریه او نیز مانند سایر اموالش، تحت عنوان «ترکه» یا «ماترک» قرار گرفته و به ورثه قانونی وی منتقل می شود.

رابطه توارث بین زوجین: ازدواج دائم یا موقت؟

قانون مدنی ایران، شرایط خاصی را برای ارث بری بین زوجین تعیین کرده است. مطابق ماده ۹۴۰ قانون مدنی: «زوجین که زوجیت آن ها دائمی بوده و ممنوع از ارث نباشند از یکدیگر ارث می برند.» این ماده به صراحت بیان می کند که شرط اصلی توارث بین زن و شوهر، دائمی بودن عقد نکاح است. در نتیجه:

• در ازدواج دائم، زن و شوهر با رعایت سایر شرایط قانونی، از یکدیگر ارث می برند و مهریه نیز از این قاعده مستثنی نیست.
• در ازدواج موقت (صیغه)، رابطه توارث بین زوجین برقرار نمی شود، مگر آنکه ضمن عقد شرط شده باشد. بنابراین، در صورتی که زن در عقد موقت فوت کند، شوهر از مهریه او ارث نخواهد برد، مگر اینکه در متن صیغه موقت یا به صورت شرط ضمن عقد، حق ارث بری برای او پیش بینی شده باشد.

این تمایز، اهمیت بسیاری در تعیین تکلیف مهریه زن متوفی دارد و لازم است در هر مورد به نوع عقد نکاح توجه شود.

چرا مهریه زن با فوت او از بین نمی رود؟ (ماهیت دین)

یکی از سوالات رایج در این زمینه آن است که آیا با فوت زن، تکلیف مهریه ای که هنوز دریافت نکرده است، ساقط می شود؟ پاسخ قاطعانه قانون، خیر است. مهریه از نظر حقوقی، یک «دین» بر عهده زوج است. یعنی مرد متعهد به پرداخت این مبلغ یا مال به همسرش است. دین با فوت متوفی از بین نمی رود، بلکه از ترکه او (اگر متوفی بدهکار باشد) یا به نفع ورثه او (اگر متوفی طلبکار باشد) قابل مطالبه است.

مهریه، به عنوان یک دین ممتاز، با فوت زن از بین نمی رود و به ورثه قانونی وی منتقل می شود.

در واقع، پس از فوت زن، ورثه او قائم مقام قانونی وی در مطالبه حقوق و دیونش می شوند. از این رو، مهریه زن متوفی که در زمان حیاتش دریافت نشده و ابراء (بخشیده) نیز نشده باشد، همچنان بر ذمه زوج باقی است و ورثه زن حق مطالبه آن را خواهند داشت. این ویژگی «دین ممتاز» بودن مهریه، به این معناست که در صورت وجود دیون متعدد بر عهده شوهر، تادیه مهریه بر سایر دیون او (به جز برخی دیون خاص مانند نفقه معوقه زوجه) اولویت دارد.

سهم الارث شوهر از مهریه زن متوفی

پس از احراز دائمی بودن عقد نکاح و عدم سقوط مهریه، نوبت به بررسی سهم الارارث شوهر از مهریه همسر متوفی اش می رسد. میزان این سهم، تابع شرایط خاصی است که در قانون مدنی به تفصیل بیان شده است.

بررسی سهم الارث شوهر در حالات مختلف قانونی

قانون مدنی برای سهم الارث شوهر از ترکه زن، دو حالت کلی را پیش بینی کرده است که وجود یا عدم وجود فرزند (یا نوه) برای زوجه متوفی، ملاک تمایز آن هاست. لازم به ذکر است که منظور از «فرزند»، شامل فرزندان مشترک زوجین و همچنین فرزندان زن از ازدواج های قبلی اش نیز می شود.

در صورت وجود فرزند (یا نوه) برای زوجه متوفی

بر اساس ماده ۸۹۳ قانون مدنی، اگر زن متوفی دارای فرزند یا نوه (که در اصطلاح حقوقی از نسل مستقیم او تلقی می شوند) باشد، سهم الارث شوهر از تمامی اموال زن، از جمله مهریه، یک چهارم (۱/۴) خواهد بود. در این حالت، یک چهارم از کل مهریه به شوهر تعلق می گیرد و مابقی آن بین سایر ورثه (فرزندان، پدر و مادر) تقسیم می شود.

مثال: فرض کنید مهریه زن ۱۰۰ سکه تمام بهار آزادی بوده و او یک فرزند دختر و شوهرش را دارد. در این صورت، ۲۵ سکه (یک چهارم از ۱۰۰ سکه) به شوهر می رسد و ۷۵ سکه باقی مانده بین فرزند و سایر ورثه (در صورت وجود) تقسیم خواهد شد. شوهر دیگر نیازی به پرداخت این ۲۵ سکه به وراث ندارد، زیرا خودش مالک آن شده است.

در صورت عدم وجود فرزند (یا نوه) برای زوجه متوفی

در صورتی که زن متوفی فرزندی (یا نوه یا نتیجه) نداشته باشد، سهم الارث شوهر از تمامی اموال زن، از جمله مهریه، یک دوم (۱/۲) خواهد بود. این وضعیت زمانی رخ می دهد که تنها ورثه زن، شوهر او یا شوهر و پدر و مادر یا شوهر و خواهر و برادرانش باشند، اما هیچ فرزند یا نوه و نتیجه ای از متوفی در قید حیات نباشد.

مثال: اگر مهریه زن ۱۰۰ سکه باشد و او بدون فرزند فوت کند (و فقط شوهر و پدر و مادرش زنده باشند)، ۵۰ سکه (یک دوم از ۱۰۰ سکه) به شوهر می رسد و ۵۰ سکه باقی مانده بین پدر و مادر (یا سایر ورثه، در صورت عدم وجود پدر و مادر) تقسیم می شود. شوهر ملزم به پرداخت این ۵۰ سکه به سایر ورثه نخواهد بود.

در حالتی که شوهر تنها وارث باشد (قاعده رد)

ممکن است زن متوفی هیچ وارث دیگری به جز شوهرش (مانند فرزند، نوه، پدر، مادر، خواهر و برادر) نداشته باشد. در چنین حالتی، بر اساس قاعده «رد» در قانون ارث، شوهر علاوه بر سهم الارارث قانونی خود (که در اینجا یک دوم است)، بقیه ترکه (که بدون وارث مانده است) را نیز به ارث می برد. بنابراین، در این فرض، تمام مهریه زن به شوهر می رسد.

این موضوع با مفهوم «مالکیت مافی الذمه» نیز ارتباط دارد. ماده ۳۰۰ قانون مدنی بیان می دارد: «اگر مدیون مالک مافی الذمه خود گردد ذمه او بری می شود. مثل اینکه اگر کسی به مورث خود مدیون باشد، پس از فوت مورث دین او نسبت به سهم الارث ساقط می شود.» به این معنا که شوهر هم بدهکار مهریه است و هم از آن ارث می برد (یعنی طلبکار می شود). در این صورت، به میزان سهم الارث خود، از بدهی اش کسر می شود. اگر او تنها وارث باشد، هم بدهکار و هم طلبکار کل مهریه می شود و در نتیجه، تعهد او به پرداخت مهریه به خود، ساقط می گردد.

شرایط اختصاصی ارث بردن شوهر از مهریه زن

علاوه بر وجود رابطه زوجیت دائم، ارث بردن شوهر از مهریه زن متوفی منوط به تحقق شرایط دیگری نیز هست که عبارتند از:

1. استمرار رابطه زوجیت دائم تا زمان فوت زن: همانطور که پیشتر گفته شد، تنها عقد دائم مبنای توارث بین زوجین است و این رابطه باید تا لحظه فوت زن برقرار باشد.
2. فقدان موانع ارث بری: موانع قانونی ارث مانند قتل همسر (اگر قتل عمدی و ظالمانه باشد)، کفر (وارث کافر از مورث مسلمان ارث نمی برد) و لعان (سوگند مخصوص در موارد خاص) باید وجود نداشته باشند. در صورت وجود هر یک از این موانع، شوهر از مهریه زن ارث نخواهد برد.
3. عدم دریافت کامل مهریه توسط زن در زمان حیات: اگر زن مهریه خود را به طور کامل در طول زندگی اش دریافت کرده باشد، دیگر مهریه ای وجود ندارد که به عنوان ترکه به ورثه، از جمله شوهر، منتقل شود.
4. عدم ابراء (بخشیدن) مهریه توسط زن در زمان حیات: ابراء مهریه به معنای بخشش آن از سوی زن به مرد است. اگر زن در زمان حیات خود، تمام یا قسمتی از مهریه را به شوهرش ببخشد، آن قسمت از مهریه ساقط شده و دیگر قابل مطالبه از سوی ورثه نخواهد بود.

تاثیر مالکیت مافی الذمه بر پرداخت مهریه توسط شوهر

اصطلاح حقوقی «مالکیت مافی الذمه» به وضعیتی اشاره دارد که در آن یک شخص، هم بدهکار و هم طلبکار یک دین مشخص می شود. در مورد مهریه زن متوفی، شوهر به عنوان مدیون مهریه، ملزم به پرداخت آن است. از سوی دیگر، به عنوان یکی از ورثه، سهمی از این مهریه (به عنوان دارایی متوفی) به او تعلق می گیرد. ماده ۳۰۰ قانون مدنی این وضعیت را تبیین کرده است.

در واقع، زمانی که شوهر از مهریه زن ارث می برد، این سهم الارث از بدهی او کسر می شود. به عبارت دیگر، او مجبور نیست سهم خود را از مهریه به خودش پرداخت کند. این وضعیت باعث «برائت ذمه» (رفع مسئولیت از دین) شوهر به میزان سهم الارثش از مهریه می شود. به این ترتیب، شوهر تنها ملزم به پرداخت آن بخش از مهریه است که به سهم سایر ورثه می رسد و سهم خود او به دلیل مالکیت مافی الذمه، از ذمه او ساقط می گردد.

سهم الارث سایر ورثه از مهریه زن متوفی

مهریه زن متوفی، تنها به شوهر او نمی رسد و سایر ورثه نیز بر اساس طبقات و درجات ارث، از آن سهم می برند. سیستم طبقاتی ارث در قانون مدنی ایران، سلسله مراتبی را برای ارث بری تعیین می کند.

چه کسانی به جز شوهر از مهریه زن فوت شده ارث می برند؟ (طبقات ارث)

قانون مدنی ایران، ورثه را به سه طبقه اصلی تقسیم می کند و هر طبقه، مانع از ارث بردن طبقه بعدی می شود. به جز شوهر که همیشه از زن ارث می برد (مگر در موارد موانع خاص)، سایر ورثه در سه طبقه زیر جای می گیرند:

1. طبقه اول: پدر، مادر، اولاد و اولاد اولاد (فرزندان و نوه ها).
2. طبقه دوم: اجداد (پدربزرگ و مادربزرگ)، خواهر و برادر و اولاد آن ها (فرزندان خواهر و برادر).
3. طبقه سوم: اعمام و عمات (عمو و عمه)، اخوال و خالات (دایی و خاله) و اولاد آن ها.

در ادامه، به تفصیل به سهم الارث هر یک از این گروه ها (در صورت وجود) از مهریه زن متوفی می پردازیم.

سهم فرزندان از مهریه زن متوفی

فرزندان زن متوفی، اصلی ترین وارثان او در کنار شوهر هستند. سهم فرزندان از مهریه، پس از کسر سهم الارث شوهر (که یک چهارم از کل مهریه است)، از باقی مانده مهریه تعیین می شود.

• در صورت وجود شوهر و فرزند: پس از کسر سهم شوهر (۱/۴)، باقی مانده مهریه بین فرزندان تقسیم می شود.
• در صورت عدم وجود شوهر: تمام مهریه بین فرزندان تقسیم می شود.

نسبت ارث پسر و دختر در این طبقه، بر اساس قاعده «پسر دو برابر دختر» است. به عنوان مثال، اگر پس از کسر سهم شوهر، ۶۰ سکه از مهریه باقی مانده باشد و متوفی یک پسر و یک دختر داشته باشد، ۴۰ سکه به پسر و ۲۰ سکه به دختر می رسد.

سهم پدر و مادر از مهریه زن متوفی

پدر و مادر متوفی نیز از ورثه طبقه اول محسوب می شوند و سهم آن ها بسته به وجود یا عدم وجود فرزند برای زن، متفاوت خواهد بود:

• در صورت وجود فرزندان و شوهر: برای هر کدام از پدر و مادر، یک ششم (۱/۶) از کل مهریه تعلق می گیرد. (ماده ۸۹۳ قانون مدنی)
• در صورت وجود شوهر و عدم وجود فرزند: پس از کسر سهم شوهر (۱/۲)، باقی مانده مهریه بین پدر و مادر تقسیم می شود. در این حالت، یک سوم (۱/۳) از باقی مانده به مادر و دو سوم (۲/۳) از باقی مانده به پدر می رسد.
• در صورت عدم وجود شوهر و فرزند: یک سوم (۱/۳) از کل مهریه به مادر و دو سوم (۲/۳) از کل مهریه به پدر می رسد.

مثال: اگر مهریه زن ۱۰۰ سکه باشد و او بدون فرزند فوت کند و تنها شوهر، پدر و مادرش ورثه باشند، ۵۰ سکه به شوهر می رسد. از ۵۰ سکه باقی مانده، ۱/۳ (حدود ۱۶.۶۷ سکه) به مادر و ۲/۳ (حدود ۳۳.۳۳ سکه) به پدر می رسد.

سهم خواهر و برادر از مهریه زن متوفی (طبقه دوم ارث)

خواهر و برادر متوفی در طبقه دوم ارث قرار دارند. این بدان معناست که آن ها فقط در صورتی از مهریه زن متوفی ارث می برند که هیچ یک از ورثه طبقه اول (فرزند، نوه، پدر و مادر) در قید حیات نباشند. در این حالت، شوهر همچنان سهم خود (یک دوم) را برمی دارد و باقی مانده مهریه بین خواهران و برادران تقسیم می شود.

تفاوت در سهم الارث خواهر و برادر بر اساس نسبت خویشاوندی آن ها با متوفی است:

• اخوه اُمّی (خواهر و برادر مادری): اگر تنها یک نفر باشند، سهم او یک ششم (۱/۶) است. اگر دو نفر یا بیشتر باشند، سهم آن ها مجموعاً یک سوم (۱/۳) است که به تساوی تقسیم می شود.
• اخوه اَبی یا اَبوینی (خواهر و برادر پدری یا پدری-مادری): باقی مانده مهریه (پس از کسر سهم شوهر و اخوه اُمّی) بین این افراد تقسیم می شود و در این گروه نیز سهم پسر دو برابر سهم دختر است.

مثال: اگر زن بدون پدر و مادر و فرزند فوت کند و فقط شوهر و یک خواهر مادری و یک برادر پدری داشته باشد و مهریه ۱۰۰ سکه باشد: ۵۰ سکه به شوهر می رسد. از ۵۰ سکه باقی مانده، ۱/۶ (حدود ۸.۳۳ سکه) به خواهر مادری می رسد. سپس ۴۱.۶۷ سکه باقی مانده به برادر پدری می رسد.

سایر ورثه (طبقات بعدی)

در صورتی که هیچ یک از ورثه طبقات اول و دوم (حتی اخوه اَبی/اُمّی) وجود نداشته باشند، نوبت به ارث بری ورثه طبقه سوم می رسد که شامل اعمام و عمات، اخوال و خالات و فرزندان آن ها می شوند. این موارد کمتر اتفاق می افتند و پیچیدگی های خاص خود را دارند. اما اصل کلی این است که مهریه زن، تا زمانی که ورثه ای در یکی از طبقات وجود دارد، به ایشان منتقل خواهد شد.

جنبه های عملی مطالبه و محاسبه مهریه زن متوفی

پس از درک مبانی حقوقی و سهم الارث هر یک از ورثه، آشنایی با جنبه های عملی مطالبه و محاسبه مهریه زن متوفی از اهمیت بالایی برخوردار است. این بخش به چگونگی اقدام ورثه برای دریافت مهریه و نحوه تعیین ارزش آن می پردازد.

نحوه محاسبه مهریه زن فوت شده به نرخ روز

یکی از مهم ترین مسائل در مطالبه مهریه، به خصوص مهریه های قدیمی، نحوه محاسبه آن به نرخ روز است. قانون گذار برای حفظ ارزش واقعی مهریه، تدابیری اندیشیده است.

مهریه وجه رایج (پول ایرانی)

اگر مهریه زن، وجه رایج (ریال یا تومان) باشد، بر اساس تبصره ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی و همچنین رأی وحدت رویه شماره ۶۴۷ هیئت عمومی دیوان عالی کشور مصوب ۱۳۷۸/۱۰/۲۸، به نرخ روز محاسبه و پرداخت می شود. هدف از این تبصره، حفظ قدرت خرید و ارزش واقعی مهریه در طول زمان بوده است. نحوه محاسبه به شرح زیر است:

فرمول محاسبه مهریه وجه رایج به نرخ روز:
مبلغ مهریه مندرج در عقدنامه × (شاخص سال فوت / شاخص سال وقوع عقد)

شاخص های سالانه توسط بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران تعیین و اعلام می گردند. نکته مهم این است که در صورت فوت زن، ملاک محاسبه نرخ روز، تاریخ فوت زن است، نه تاریخ مطالبه مهریه توسط ورثه. این امر برای جلوگیری از تضییع حقوق ورثه و شوهر حائز اهمیت است.

مثال: فرض کنید مهریه زن در سال ۱۳۷۰، مبلغ ۱۰۰ هزار تومان بوده و او در سال ۱۴۰۲ فوت کرده است. شاخص سال ۱۳۷۰ برابر X و شاخص سال ۱۴۰۲ برابر Y است. در این صورت، مبلغ مهریه به نرخ روز برابر است با: ۱۰۰,۰۰۰ تومان × (Y / X).

مهریه سکه، طلا، ملک یا سایر اموال غیرنقدی

در مواردی که مهریه به صورت سکه، طلا، ملک، اتومبیل یا هر مال غیرنقدی دیگری تعیین شده باشد، محاسبه آن به نرخ روز معنای متفاوتی پیدا می کند. در این حالت، ورثه می توانند عین همان مال را مطالبه کنند. اگر عین مال موجود نباشد یا امکان تحویل آن نباشد، ارزش روز آن مال در زمان مطالبه ملاک پرداخت قرار می گیرد. به عنوان مثال:

• اگر مهریه ۱۰۰ سکه تمام بهار آزادی باشد، ورثه می توانند همان ۱۰۰ سکه را مطالبه کنند و ارزش آن بر اساس قیمت روز سکه در زمان پرداخت تعیین می شود.
• اگر مهریه یک قطعه زمین باشد، ورثه می توانند همان زمین را مطالبه کنند یا در صورت عدم امکان، ارزش روز آن زمین را دریافت نمایند.

مراحل و مدارک لازم برای مطالبه مهریه زن فوت شده توسط ورثه

مطالبه مهریه زن متوفی توسط ورثه، یک فرآیند قانونی است که نیازمند طی مراحل مشخص و ارائه مدارک خاص است:

1. دریافت گواهی انحصار وراثت: اولین و حیاتی ترین گام، اخذ گواهی انحصار وراثت از شورای حل اختلاف یا دادگاه است. این گواهی، ورثه قانونی متوفی و سهم الارث هر یک را به طور رسمی مشخص می کند.
2. تهیه عقدنامه: اصل یا رونوشت مصدق عقدنامه (سند ازدواج) که مهریه در آن قید شده است، از مدارک ضروری برای اثبات حق مهریه است.
3. تنظیم دادخواست مطالبه مهریه: ورثه باید از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی، دادخواستی تحت عنوان «مطالبه مهریه» علیه زوج (پدر خود یا همسر متوفی) تنظیم و ثبت کنند. در این دادخواست باید سهم الارث هر یک از ورثه و مبلغ مهریه به نرخ روز (در صورت وجه رایج بودن) مشخص شود.
4. مراجعه به دادگاه صالح: پس از ثبت دادخواست، پرونده به دادگاه خانواده صالح ارجاع شده و مراحل رسیدگی از جمله تشکیل جلسه دادرسی و صدور حکم انجام می شود.

پیگیری این مراحل می تواند پیچیده باشد و معمولاً توصیه می شود ورثه از خدمات یک وکیل متخصص در امور خانواده و ارث بهره مند شوند.

آیا مهریه زن فوت شده نیز قابل تقسیط است؟ (درخواست اعسار زوج)

بله، مهریه زن فوت شده نیز همانند مهریه در زمان حیات زن، قابل تقسیط است. اگر زوج (مرد بدهکار مهریه) توانایی مالی کافی برای پرداخت یکجای تمام مهریه را نداشته باشد، می تواند همزمان با طرح دعوای مطالبه مهریه توسط ورثه، یا حتی پس از صدور حکم قطعی، درخواست «اعسار از پرداخت مهریه» را به دادگاه ارائه دهد. دادگاه با بررسی توان مالی زوج، وضعیت دارایی ها، درآمد و هزینه های او، می تواند حکم به تقسیط مهریه صادر کند.

در صورت تقسیط، زوج ملزم به پرداخت مبلغی به عنوان پیش قسط و سپس اقساط ماهیانه معین خواهد بود. این اقساط تا زمان تادیه کامل مهریه (پس از کسر سهم الارث خود زوج) ادامه خواهد داشت. تصمیم گیری در خصوص تقسیط و میزان اقساط، کاملاً در اختیار دادگاه است و به اوضاع مالی زوج بستگی دارد.

تکلیف مهریه زن در صورت فوت شوهر قبل از مطالبه

پرسش دیگری که ممکن است مطرح شود این است که اگر شوهر (مدیون مهریه) قبل از آنکه زن مهریه خود را مطالبه کند، فوت نماید، تکلیف مهریه چه می شود؟ در این حالت نیز مهریه به قوت خود باقی است و از بین نمی رود.

مهریه به عنوان یک «دین ممتاز» بر گردن شوهر متوفی، از «ماترک» (اموالی که از او به جای مانده است) قابل وصول است. ورثه زن (که خود زن، اصلی ترین آن هاست) می توانند مهریه را از اموال به جای مانده از شوهر متوفی مطالبه کنند. در این خصوص، مواد ۲۲۶ و ۲۲۸ قانون امور حسبی راهگشا هستند:

• ماده ۲۲۶ قانون امور حسبی: «ورثه ملزم نیستند غیر از ترکه چیزی به بستانکاران بدهند و اگر ترکه برای اداء تمام دیون کافی نباشد ترکه مابین تمام بستانکاران به نسبت طلب آن ها تقسیم می شود.» این ماده بدان معناست که ورثه مرد، بیش از اموال متوفی، مسئولیتی در قبال پرداخت مهریه ندارند.
• ماده ۲۲۸ قانون امور حسبی: «ورثه می توانند دیون متوفی را از ترکه یا از مال خود اداء نمایند.» این ماده نیز به ورثه اختیار می دهد که در صورت تمایل، دیون متوفی را از مال خود بپردازند.

همچنین باید به تاثیر «دخول» بر مقدار مهریه اشاره کرد: اگر فوت شوهر قبل از دخول (رابطه زناشویی) صورت گرفته باشد و مهریه تعیین شده باشد، زن تنها مالک نصف مهریه خواهد بود. اما اگر دخول صورت گرفته باشد، زن مالک تمام مهریه است.

موانع مطالبه مهریه زن متوفی توسط ورثه

علاوه بر موانع ارث بری که در بخش های قبلی به آن اشاره شد، برخی موارد نیز می توانند مانع از مطالبه مهریه زن متوفی توسط ورثه شوند. این موارد به شرح زیر هستند:

• ابراء کامل یا جزئی مهریه توسط زن در زمان حیات: اگر زن در طول زندگی اش، تمام یا بخشی از مهریه خود را به صورت رسمی و قانونی به شوهرش بخشیده باشد (ابراء)، آن قسمت از مهریه دیگر قابل مطالبه نخواهد بود.
• دریافت کامل مهریه توسط زن: بدیهی است که اگر زن مهریه خود را به طور کامل در زمان حیاتش دریافت کرده باشد، دیگر مهریه ای برای ورثه جهت مطالبه باقی نمی ماند.
• صلح یا بخشش مهریه: زن می تواند مهریه خود را به موجب عقد صلح یا به صورت هبه (بخشش) به شخص دیگری یا حتی به خود شوهر واگذار کند. در چنین حالتی، مهریه از دارایی های زن خارج شده و ورثه حقی برای مطالبه آن نخواهند داشت.

اثبات این موارد بر عهده زوج است که مدعی عدم پرداخت مهریه است. او باید مدارک و دلایل کافی برای اثبات ابراء، دریافت یا صلح مهریه را به دادگاه ارائه دهد.

وارثان زن متوفی	سهم الارث شوهر از مهریه	سهم الارث سایر ورثه از مهریه
شوهر و فرزندان (یا نوه)	یک چهارم (۱/۴)	باقی مانده پس از کسر سهم شوهر، بین فرزندان تقسیم می شود (پسر ۲ برابر دختر).
شوهر و پدر و مادر (بدون فرزند)	یک دوم (۱/۲)	باقی مانده پس از کسر سهم شوهر، بین پدر و مادر (۱/۳ برای مادر، ۲/۳ برای پدر) تقسیم می شود.
شوهر و پدر و مادر و فرزندان	یک چهارم (۱/۴)	هر یک از پدر و مادر یک ششم (۱/۶). باقی مانده به فرزندان (پسر ۲ برابر دختر).
شوهر و خواهر/برادر (بدون ورثه طبقه اول)	یک دوم (۱/۲)	باقی مانده پس از کسر سهم شوهر، بین خواهران و برادران (بر اساس اخوه اُمّی و اَبوینی).
شوهر (به تنهایی، بدون هیچ وارث دیگری)	تمام مهریه	–

نتیجه گیری

پاسخ به این پرسش که «آیا مرد از مهریه زن ارث می برد؟» مثبت است، اما این ارث بری تحت قواعد و شرایط دقیق قانونی صورت می پذیرد. مهریه به عنوان یک حق مالی مسلم برای زن، پس از فوت وی از بین نرفته و به عنوان جزئی از ترکه او، به ورثه قانونی اش منتقل می شود. شوهر نیز به عنوان یکی از ورثه، بسته به وجود یا عدم وجود فرزند برای متوفی، به ترتیب یک چهارم یا یک دوم از مهریه همسر خود را به ارث می برد و در صورت عدم وجود هیچ وارث دیگری، تمام مهریه به او خواهد رسید. مفهوم «مالکیت مافی الذمه» نیز در این فرآیند نقش کلیدی ایفا می کند و سهم شوهر از مهریه، از بدهی او کسر می گردد.

نحوه محاسبه مهریه وجه رایج به نرخ روز فوت، مراحل قانونی مطالبه توسط ورثه، امکان تقسیط مهریه و همچنین موانع پیش روی مطالبه، از جمله جنبه های مهمی است که باید به آن ها توجه داشت. پیچیدگی های حقوقی این موضوع، لزوم مراجعه به وکیل متخصص در امور خانواده و ارث را بیش از پیش آشکار می سازد تا از تضییع حقوق هر یک از ذینفعان جلوگیری شده و فرآیند تقسیم ترکه و مطالبه مهریه به صورت صحیح و قانونی انجام شود.